Elitair gedrag wordt vaak voorgesteld als iets dat duidelijk te lokaliseren is, gekoppeld aan rijkdom, macht of opleiding, terwijl het zich in werkelijkheid veel subtieler vormt, in kleine dagelijkse aannames over wat normaal is, wat redelijk heet en wie geacht wordt zich aan te passen.
De mens wordt niet elitair geboren, maar wel met een diep verlangen naar veiligheid en erkenning, en zodra die veiligheid structureel wordt ervaren, ontstaat er ruimte om te vergeten hoe wankel een bestaan kan zijn, niet uit kwaadaardigheid maar uit gewenning, zoals iemand die altijd warm woont zich moeilijk kan voorstellen wat het betekent om elke winter weer te rekenen of de verwarming überhaupt aan kan.
Elitair gedrag groeit daardoor niet als een bewuste keuze, maar als een langzaam proces waarin succes steeds vaker wordt toegeschreven aan individuele inzet en falen steeds vaker wordt gezien als persoonlijk tekort, waardoor iemand die stabiel leeft oprecht kan denken dat regels voor iedereen gelijk zijn, terwijl degene die wankelt dagelijks ervaart dat gelijkheid in praktijk iets anders betekent dan op papier.
Dat zie je bijvoorbeeld wanneer bestaansonzekerheid wordt besproken in termen van budgetteren, plannen en discipline, alsof het probleem zich laat oplossen met spreadsheets en adviezen, terwijl de werkelijkheid van leven met een uitkering, chronische stress of beperkte belastbaarheid juist bestaat uit onverwachte tegenvallers, wachttijden en afhankelijkheid van systemen die niet meebewegen.
Wat elitair gedrag zo lastig maakt om te benoemen, is dat het vaak verschijnt als redelijkheid, als zorgvuldigheid of als beleidstaal, zoals wanneer klachten of signalen niet worden afgewezen maar ‘niet ontvankelijk’ worden verklaard, waardoor het probleem netjes verdwijnt zonder werkelijk te zijn gehoord, en de afstand tussen systeem en mens alleen maar groter wordt.
Ook in het alledaagse zie je het terug, in gesprekken waarin mensen die stevig staan elkaar geruststellen met zinnen als “iedereen heeft het moeilijk” of “we moeten allemaal offers brengen”, terwijl ze daarna zonder nadenken plannen maken voor vakanties, verbouwingen of investeringen, niet omdat ze ongevoelig zijn, maar omdat hun referentiekader nooit structureel is wankelend geweest.
Wankel leven daarentegen scherpt de blik, omdat het je voortdurend confronteert met afhankelijkheid, met het ontbreken van buffers en met de fragiliteit van zekerheid, en juist daardoor zie je hoe snel empathie verdampt zodra onzekerheid niet meer gedeeld wordt, maar iets wordt dat ‘anderen’ treft.
Elitair gedrag lijkt in die zin op andere vormen van uitsluiting, niet omdat het altijd voortkomt uit bewuste afkeer, maar omdat het zichzelf bevestigt via herhaling en groepslogica, net zoals vooroordelen kunnen ontstaan zonder expliciete haat, simpelweg doordat bepaalde verhalen vaker worden geloofd dan andere.
Wat het extra pijnlijk maakt, is dat wankelheid zelden wordt gezien als kennis, terwijl juist mensen die leven met beperking, armoede of instabiliteit dagelijks expert zijn in aanpassing, veerkracht en systeemfalen, maar die expertise nauwelijks wordt erkend zolang zij niet spreken vanuit de juiste toon, het juiste platform of de juiste status.
Dit schrijven is geen beschuldiging aan individuen, en ook geen poging om een morele hiërarchie te creëren tussen mensen die wel en niet stabiel leven, omdat ik zelf ook gevormd ben door dezelfde samenleving, maar het is een uitnodiging om te onderzoeken wat er gebeurt wanneer zekerheid zo normaal wordt dat zij onzichtbaar raakt.
Misschien ligt de kern van elitair gedrag niet in arrogantie, maar in afstand, in het ontbreken van werkelijk contact met wankelheid, waardoor beleid, meningen en adviezen steeds verder loskomen van het leven dat zich niet laat plannen.
In een wereld die maakbaarheid verheerlijkt en onzekerheid ziet als iets dat opgelost moet worden, is het erkennen van wankel leven geen zwakte, maar een noodzakelijke correctie.
Geef een reactie